مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معارف منطقی 2383-1774 11 1 2026 06 01 اولیات شناختی، یقینیات وحیانی و وجدانیات: مفاهیمی جدید برای کاربردهای عصر دیجیتال 55 79 5002350 10.22034/manteghi.2026.5002350 FA محمدحسین دهقانی محمودآبادی عضو هیئت علمی - گروه فلسفه دانشگاه آیت الله حائری میبد 0000-0002-5034-5053 Journal Article 2025 07 28 This paper reconsiders certain propositions (yaqīniyyāt), primary propositions (awwaliyyāt), and intuitive conscience propositions (wijdāniyyāt) in Aristotelian and Islamic logic, and by identifying the shortcomings of the traditional definitions, offers novel explications. Emphasizing the primary sense of “matter” as the content of propositions in syllogisms, the present study examines challenges such as the inability to analyze non-deductive arguments, complex propositions in computer science, and the influence of linguistic and cultural contexts. The paper's key innovations are the proposal of a new meaning for primaries (awwaliyyāt), termed “gradual evolutionary primaries” (awwaliyyāt mutadarrij takāmulī), and a new meaning for (certainties) yaqīniyyāt, termed “revealed certainties” (yaqīniyyāt waḥyānī) or Intuitive Conscience Propositions (wājidāt). By integrating Islamic logic with the cognitive sciences (disciplines that study mental processes such as perception, memory, thinking, reasoning, learning, and decision-making), these new concepts are redefined as cognitive structures and practical analytical tools. The application of wijdāniyyāt—as the soul's presential perception—is also examined in the contexts of digital ethics and the protection of users' inner privacy. By presenting spectrum-cognitive models and dynamic syllogisms, this research aligns certain types of syllogistic matter with modern epistemic needs, from artificial intelligence to the philosophy of science, and opens new horizons for logical inquiry. این نوشتار به بازاندیشی یقینیات، اولیات و وجدانیات در منطق ارسطویی و اسلامی پرداخته و با شناسایی کاستی‌های تعریف سنتی، تبیین‌هایی نو ارائه می‌دهد. پژوهش حاضر، با تأکید بر معنای نخست ماده به معنای محتوای گزاره‌ها در قیاس، چالش‌هایی نظیر ناتوانی در تحلیل استدلال‌های غیرقطعی، گزاره‌های پیچیده در علوم کامپیوتر، و تأثیر زمینه‌های زبانی و فرهنگی را بررسی می‌کند. نوآوریهای کلیدی مقاله، پیشنهاد معنای جدیدی از اولیات با نام اولیات متدرج تکاملی و معنای جدیدی از یقینیات به نام یقینیات وحیانی یا واجدات است. با تلفیق منطق اسلامی و دانش‌های شناختی (رشته‌هایی که به مطالعه فرآیندهای ذهنی مانند ادراک، حافظه، تفکر، استدلال، یادگیری و تصمیم‌گیری می‌پردازند.)، مفاهیم جدید یاد شده به‌عنوان ساختارهای شناختی و ابزارهای تحلیل عملی بازتعریف می‌شوند. کاربرد وجدانیات نیز به‌عنوان ادراک حضوری نفس، در اخلاق دیجیتال و حفظ حریم خصوصی درونی کاربران بررسی می¬شود. این پژوهش، با ارائه مدل‌های طیف شناختی و قیاس‌های پویا، پاره¬ای از مواد قیاس را با نیازهای معرفتی مدرن، از هوش مصنوعی تا فلسفه علم، هم‌راستا کرده و افق‌های جدیدی برای تحقیقات منطقی می‌گشاید. https://manteghi.nashriyat.ir/sites/manteghi.nashriyat.ir/files/article-files/5002350-1782110428.pdf