مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معارف منطقی 2383-1774 11 1 2026 06 01 بازخوانی یک قیاس باستانی؛ استثناییِ متصل و جایگاه آن در منطق مسلمانان 7 27 5002614 10.22034/manteghi.2025.5002614 FA ابراهیم بازرگانی استادیار گروه فلسفه و حکمت هنر، دانشکده مطالعات عالی هنر، موسسه آموزش عالی هنر و اندیشه اسلامی قم، ایران 0009-0006-5434-2382 Journal Article 2025 09 06 The hypothetical exceptive syllogism (qiyās al-istithnāʾ al-muttasil) is an important and widely used topic in Muslim logic, with roots dating back to ancient times and the Stoic logicians. While some logicians have regarded it as significant, its status has never been elevated to that of the categorical syllogism (qiyās al-iqtiṭānī). This article adopts a historical-analytical method to examine three main issues concerning this syllogism: its historical development, the nature and differences in Muslim logicians' conceptions of it, and its various forms. In the section on conceptual analysis, five distinct understandings of this syllogism (from al-Fārābī to Ījī Ṣafawī) are analyzed and evaluated, with al-Ghazālī's and Ījī Ṣafawī's definitions introduced as comprehensive and precise. Furthermore, the conditions for the syllogism's validity—including necessity (luzūmiyya), affirmation (ījāb), and the universality of the conditional premise—are examined in detail, and the viewpoints of various logicians on these matters are compared. Finally, the various forms of the connected exceptive syllogism from Ibn Sīnā's perspective and its inference based on categorical figures according to Ibn al-Nafīs's view are analyzed. قیاس استثنائی متصل از مباحث مهم و پرکاربرد در منطق مسلمانان است که سابقه آن به دوران باستان و منطق‌دانان رواقی بازمی‌گردد. برخی منطق‌دانان آن را حائز اهمیت دانسته‌اند، امّا جایگاه آن هیچ‌گاه به اندازه قیاس اقترانی ارتقا نیافته است. این مقاله با روشی تاریخی-تحلیلی به بررسی سه مسئله اصلی در این‌باره می‌پردازد: تطور تاریخی این قیاس، ماهیت و تفاوت تصورات منطق‌دانان مسلمان از آن، و ضروب مختلف آن. در بخش ماهیت‌شناسی، پنج تصور متفاوت از این قیاس (از فارابی تا ایجی صفوی) تحلیل و ارزیابی شده و تعاریف غزالی و ایجی صفوی به عنوان تعاریفی جامع و مانع معرفی می‌شوند. همچنین، شرایط انتاج قیاس از جمله لزومیه بودن، ایجاب، و کلیت مقدمه شرطیه به تفصیل بررسی شده و دیدگاه‌های مختلف منطق‌دانان در این زمینه مقایسه می‌گردد. در نهایت، ضروب مختلف قیاس استثنائی متصل از دیدگاه ابن‌سینا و چگونگی إنتاج آن بر اساس اشکال حملی بر پایه دیدگاه ابن‌النّفیس مورد تحلیل قرار می‌گیرد. https://manteghi.nashriyat.ir/sites/manteghi.nashriyat.ir/files/article-files/5002614-1782115145.pdf