معارف منطقی، سال دهم، شماره دوم، پیاپی 19، پاییز و زمستان 1402، صفحات 59-79

    مفهوم لزوم در منطق و منشأ هستی شناسانه آن

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    ✍️ رحمت الله کریم زاده / استادیار - دانشگاه علوم اسلامی رضوی / karimzadeh@razavi.ac.ir
    داود حیدری / استادیار - دانشگاه علوم اسلامی رضوی / heydari@razavi.ac.ir
    doi 10.22034/manteghi.2025.5000856
    چکیده: 
    مفهوم لزوم از مفاهیم اساسی در علم منطق است. فکر بدون وجود رابطه لزومی بین معلومات پیشین و معلوم جدید تحقق نمی‌یابد. در تعاریف، معرَّف لازم معرِّف و در حجت نتیجه استدلال، لازم مقدمات استدلال است، در باره هستی و چیستی لزوم در آثار منطقی کمتر بحث شده است و در بحث منشأ لزوم اغلب به ذکر علیت و تضایف اشاره شده است، اما فیلسوفان مسلمان ضمن طرح وجوب بالقیاس الی الغیر و تفاوت آن با وجوب بالغیر، نکاتی در باره چیستی لزوم و منشأ آن بیان کرده‌اند. در این مقاله به روش توصیفی-تحلیلی، ضمن تبیین مفهوم لزوم و نقد و بررسی منشأ لزوم، نشان خواهیم داد که شرط تحقق لزوم منطقی، وجود رابطه علیت ـ توقف بین دو لازم و ملزومـ است، خواه توقف وجودی و خواه توقف مفهومی، مگر در اوصاف ثبوتی حق تعالی که هیچ کثرتی در ذات حق قابل تصور نیست، لذا هیچ نوع علیتی در آن ساحت مطرح نیست. تبیین مفهوم لزوم و منشأ آن و وجودش در مواردی همچون قضایای شرطی، اعتباریات و مفاهیم مربوط به صفات الهی, اعم از ثبوتی و سلبی، در حالی که رابطه علیت در این موارد وجود ندارد، ضرورت بحث را ایجاب می‌کند.
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    The Concept of Necessary Consequence in Logic and its Ontological Origin
    Abstract: 
    In definitions, what being defined is an inseparable consequent from whatever defines, and in the argument, the conclusion is an necessary consequent of the premises of the argument. Without a necessary relationship between previous knowledge and new knowledge, thought cannot be realized. Logicians have spoken less about the existence and nature of necessary consequence, and in discussing the origin of necessary consequence, most of them have referred to causality and corollaries. However, Muslim philosophers, in addition to proposing the necessity directed to something else and its difference from the necessity necessitated by something else, have expressed some points about the nature of necessary consequence and its origin. In this article, using a descriptive-analytical method, while explaining the concept of necessary consequence and criticizing and examining the origin of it, we will show that the condition for the realization of logical necessary consequence is the existence of a causal relationship. This means that the necessary consequent depends, whether an existential or conceptual, on whatever it belongs to it, except in the affirmative attributes of the God, the almighty, where, in His essence, no plurality is conceivable. Therefore, there is no causality in that area. Explaining the concept of necessary consequent, its origin, its existence in cases such as conditional propositions, assumptions, and concepts related to divine attributes, both affirmative and negative - while the causal relationship does not exist in these cases - requires a discussion.
    References: 
    References: 
    • 1. ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، 1403ق، الاشارات و التنبیهات، با شرح خواجه نصیرالدین طوسی و قطب‌الدین محمد رازی، بی‌جا، دفتر نشر کتاب.
    • 2. ـــــــــ ، 1404‌الف، الهیات شفا، قم، مکتبة آیة الله المرعشی.
    • 3. ـــــــــ ، 1404‌ب، الشفا‌، تصدیر و مراجعة ابراهیم مدکور، قم‌، کتابخانه‌ آیت‌ اللّه‌ مـرعشی نـجفی.
    • 4. ـــــــــ ، 1404ج، التعلیقات، تحقیق ابراهیم بدوی، بیروت، مکتبة الاعلامی الاسلامی.
    • 5. ابن‌منظور، محمدبن مکرم، 2000م، لسان العرب، بیروت، دار صادر.
    • 6. پریست، گراهام، 1384، درآمدی به منطق، ترجمه امیر دیوانی، قم، دانشگاه مفید.
    • 7. تهانوی، محمدعلی، ١٩٩٦م، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، مقدمة رفیق العجم، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون.
    • 8. جرجانی، سیدشریف على‌بن محمد، 1370، کتاب التعریفات، چاپ چهارم،‏ تهران، ناصر خسرو.
    • 9. جوادی آملی، عبدالله، 1375، رحیق مختوم، ج1، قم، اسرا.
    • 10. ـــــــــ ، 1396، رحیق مختوم، ج18، قم، اسرا.
    • 11. ـــــــــ ، 1383، رحیق مختوم، ج3، قم، اسرا.
    • 12. حلی، حسن‌بن یوسف، 1362، الجوهر النضید، تصحیح محسن بیدارفر، قم، اننشارات بیدار.
    • 13. ـــــــــ ، 1412ق، القواعد الجلیة فى شرح الرسالة الشمسیة، تحقیق فارس حسون تبریزیان، قم، مؤسسه النشر الاسلامی.
    • 14. رازى، قطب‌الدین، 1384، تحریر القواعد المنطقیة فى شرح الرسالة الشمسیة، چاپ دوم، مقدمه و تصحیح از محسن بیدارفر، قم، انتشارات بیدار.
    • 15. ـــــــــ ، بی‌تا، شرح المطالع فی المنطق، قم، انتشارات کتبى نجفى.‏
    • 16. ساوى، زین‌الدین عمر‌بن سهلان، 1383، البصائر النصیریة، تحقیـق از حسـن المراغـی (غفـارپور)، تهـران، مؤسسة الصادق الطباعه و النشر.
    • 17. سبزواری، ملاهادی، 1360‏، التعلیقات على الشواهد الربوبیة، چاپ دوم، تصحیح و تعلیق از سید جلال‌الدین آشتیانى، مشهد، المرکز الجامعى للنشر.
    • 18. ـــــــــ ، 1369، شرح المنظومه، تصحیح و تعلیق حسن زاده آملی، تهران، ناب.
    • 19. ـــــــــ ، 1981م، «حاشیه» در: الحکمة المتعالیة‌ فى الأسفار العقلیة الأربعة، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء الثرات.
    • 20. سهروردى، شهاب‌الدین، 1375، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، چاپ دوم، تصحیح و مقدمه هانری کربن و سیدحسین نصر و نجفقلى حبیبی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    • 21. شهرزورى، شمس‌الدین، 1383، شرح حکمة الاشراق، مقدمه و تحقیق از حسین ضیائى تربتى‏، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.‏
    • 22. ـــــــــ ، 1383، رسائل الشجرة الالهیة فی علوم الحقایق الربانیة، مقدمه و تصحیح و تحقیق از دکتر نجفقلی حبیبی، تهران، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران.
    • 23. شیرازى، قطب‌الدین، 1365، درة‌التاج، تصحیح سید محمد مشکوه، تهران، انتشارات حکمت.
    • 24. صدرالدین شیرازى، محمد، 1302ق‏، مجموعة الرسائل التسعة، قم، ‏مکتبة المصطفوی‏.
    • 25. ـــــــــ ، 1050ق‏، ایقاظ النائمین،‏ مقدمه و تصحیح دکتر محسن مؤیدى،‏ تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران.
    • 26. ـــــــــ ، 1354‏، المبدأ و المعاد، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانى،‏ تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران.
    • 27. ـــــــــ ، 1360، الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة، چاپ دوم، تصحیح و تعلیق از سید جلال‌الدین آشتیانى، مشهد، المرکز الجامعى للنشر.
    • 28. ـــــــــ ، 1392، حکمة الإشراق (تعلیقه ملا صدرا)، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
    • 29. ـــــــــ ، 1422‏ق، شرح الهدایة الاثیریة، بیروت، موسسة التاریخ العربى‏.
    • 30. ـــــــــ ، 1981م، الحکمة المتعالیة‌ فى الأسفار العقلیة الأربعة، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء الثرات.
    • 31. ـــــــــ ، بی‌تا، الحاشیة علی الهیات الشفاء، قم، بیدار.
    • 32. طباطبائی، مـحمدحسین، 1404‌ق، نهایة الحکمة، مؤسسه نشر اسلامی‌، قـم‌.
    • 33. ـــــــــ ، 1367، اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی از مرتضی مطهری، قم، انتشارات صدرا.
    • 34. طه، عبدالرحمن، 2006م، اللسان والمیزان أو التکوثر العقلی، الطبعة الثانیة، مغرب، المرکز الثقافی العربى ـ الدار البیضاء.
    • 35. طریحى، فخرالدین، 1375، مجمع البحرین، چاپ سوم، تصحیح احمد حسینی، تهران، مرتضوی.
    • 36. طوسی، خواجه نصیرالدین، 1375، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغه.
    • 37. ـــــــــ ، 1380، بازنگاری اساس‌الاقتباس، به‌کوشش مصطفی بروجردی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات.
    • 38. فارابی، ابونصر، 1408ق، المنطقیات للفارابی، با تحقیق محمدتقی دانش‌پژوه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی.
    • 39. فخر رازی، محمّدبن عمر، 1381، منطق الملخص، با مقدمه و تعلیقه احد فرامرز قراملکی و آدینه اصغری نژاد، تهران، دانشگاه امام صادق.
    • 40. فراهیـدى، خلیل‌بن احمد، 1986م، العین، تحقیق مهدی المحرومی و ابراهیم السامرائی، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
    • 41. فیومی، احمدبن محمد، 1414ق، المصباح المنیر، قم، دار الهجرة.
    • 42. قوام صفری، مهدی، 1386، مابعدالطبیعه چگونه ممکن است؟، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    • 43. کاتبی قزوینی، نجم‌الدین علی، 1384، «رساله شمسیه» در: تحریر القواعد المنطقیة فى شرح الرسالة الشمسیة، چاپ دوم، شرح از قطب‌الدین رازی و باحاشیه جرجانی و مقدمه و تصحیح از محسن بیدارفر، قم، انتشارات بیدار.
    • 44. لاریجانی، محمدصادق، 1384، «استدلال در اعتباریات»، در: پژوهش‌های فلسفی ـ کلامی، شمارۀ 24، ص4-34.
    • 45. مصباح یزدى، محمدتقی، 1376، شرح نهایة الحکمة، تحقیق عبدالرسول عبودیت، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    • 46. ـــــــــ ، 1377، آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
    • 47. ـــــــــ ، 1405ق، تعلیقة علی نهایة الحکمة قم، مؤسسه در راه حق.
    • 48. موحد، ضیاء، 1373، درآمدی به منطق جدید، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
    • 49. میرداماد، محمدباقر، 1381-1385، مصنفات میرداماد، به اهتمام عبد الله نورانى، تهران، انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگى. ‏
    • 50. ـــــــــ ، 1367، القبسات، به اهتمام مهدى محقق و دیگران، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
    • 51. ـــــــــ ، 1376، تقویم الایمان و شرحه کشف الحقائق، تهران، مـؤسسه مـطالعات اسلامى.
    • 52. ـــــــــ ، 1391، الافق المبین، با تحقیق حامد ناجی اصفهانی، تهران، میراث مکتوب.
    • 53. نراقی، مهدی‌بن ابی‌ذر، 1380، شرح الالهیات من کتاب الشفاء، تحقیق و تصحیح حامد ناجی اصفهانی، قم، کنگره بزرگداشت محققان نراقی.
    • 54. یزدی، مولی عبدالله، 1412ق، الحاشیه علی تهذیب المنطق، قم، جامعه مدرسین.
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    کریم زاده، رحمت الله، حیدری، داود. (1402) مفهوم لزوم در منطق و منشأ هستی شناسانه آن . دو فصلنامه معارف منطقی، 10(2)، 59-79 https://doi.org/10.22034/manteghi.2025.5000856.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    رحمت الله کریم زاده؛ داود حیدری."مفهوم لزوم در منطق و منشأ هستی شناسانه آن ". دو فصلنامه معارف منطقی، 10، 2، 1402، 59-79

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    کریم زاده، رحمت الله، حیدری، داود.(1402) 'مفهوم لزوم در منطق و منشأ هستی شناسانه آن '، دو فصلنامه معارف منطقی، 10(2), pp. 59-79

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    کریم زاده، رحمت الله، حیدری، داود. مفهوم لزوم در منطق و منشأ هستی شناسانه آن . معارف منطقی، 10, 1402؛ 10(2): 59-79