معارف منطقی، سال یازدهم، شماره اول، پیاپی 20، 1405، صفحات 55-79

    اولیات شناختی، یقینیات وحیانی و وجدانیات: مفاهیمی جدید برای کاربردهای عصر دیجیتال

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    ✍️ محمدحسین دهقانی محمودآبادی / عضو هیئت علمی - گروه فلسفه دانشگاه آیت الله حائری میبد / dhghanymhmod@yazd.ac.ir
    doi 10.22034/manteghi.2026.5002350
    چکیده: 
    این نوشتار به بازاندیشی یقینیات، اولیات و وجدانیات در منطق ارسطویی و اسلامی پرداخته و با شناسایی کاستی‌های تعریف سنتی، تبیین‌هایی نو ارائه می‌دهد. پژوهش حاضر، با تأکید بر معنای نخست ماده به معنای محتوای گزاره‌ها در قیاس، چالش‌هایی نظیر ناتوانی در تحلیل استدلال‌های غیرقطعی، گزاره‌های پیچیده در علوم کامپیوتر، و تأثیر زمینه‌های زبانی و فرهنگی را بررسی می‌کند. نوآوریهای کلیدی مقاله، پیشنهاد معنای جدیدی از اولیات با نام اولیات متدرج تکاملی و معنای جدیدی از یقینیات به نام یقینیات وحیانی یا واجدات است. با تلفیق منطق اسلامی و دانش‌های شناختی (رشته‌هایی که به مطالعه فرآیندهای ذهنی مانند ادراک، حافظه، تفکر، استدلال، یادگیری و تصمیم‌گیری می‌پردازند.)، مفاهیم جدید یاد شده به‌عنوان ساختارهای شناختی و ابزارهای تحلیل عملی بازتعریف می‌شوند. کاربرد وجدانیات نیز به‌عنوان ادراک حضوری نفس، در اخلاق دیجیتال و حفظ حریم خصوصی درونی کاربران بررسی می¬شود. این پژوهش، با ارائه مدل‌های طیف شناختی و قیاس‌های پویا، پاره¬ای از مواد قیاس را با نیازهای معرفتی مدرن، از هوش مصنوعی تا فلسفه علم، هم‌راستا کرده و افق‌های جدیدی برای تحقیقات منطقی می‌گشاید.
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    Cognitive Primaries, Revealed Certainties, and Intuitive Conscience-Derived Propositions: New Concepts for Applications in the Digital Age
    Abstract: 
    This paper reconsiders certain propositions (yaqīniyyāt), primary propositions (awwaliyyāt), and intuitive conscience propositions (wijdāniyyāt) in Aristotelian and Islamic logic, and by identifying the shortcomings of the traditional definitions, offers novel explications. Emphasizing the primary sense of “matter” as the content of propositions in syllogisms, the present study examines challenges such as the inability to analyze non-deductive arguments, complex propositions in computer science, and the influence of linguistic and cultural contexts. The paper's key innovations are the proposal of a new meaning for primaries (awwaliyyāt), termed “gradual evolutionary primaries” (awwaliyyāt mutadarrij takāmulī), and a new meaning for (certainties) yaqīniyyāt, termed “revealed certainties” (yaqīniyyāt waḥyānī) or Intuitive Conscience Propositions (wājidāt). By integrating Islamic logic with the cognitive sciences (disciplines that study mental processes such as perception, memory, thinking, reasoning, learning, and decision-making), these new concepts are redefined as cognitive structures and practical analytical tools. The application of wijdāniyyāt—as the soul's presential perception—is also examined in the contexts of digital ethics and the protection of users' inner privacy. By presenting spectrum-cognitive models and dynamic syllogisms, this research aligns certain types of syllogistic matter with modern epistemic needs, from artificial intelligence to the philosophy of science, and opens new horizons for logical inquiry.
    References: 
    • 26. Anderson, J. R., 2007, How Can the Human Mind Occur in the Physical Universe, Oxford, Oxford University Press.
    • 27. Clark, Andy, 2008, Supersizing the Mind, Embodiment, Action, and Cognitive Extension, Oxford, Oxford University Press.
    • 28. Dechter, Rina, 2003, Constraint Processing, San Francisco, Morgan Kaufmann.
    • 29. Halpern, Joseph Y., 2017, Actual Causality, Cambridge, MA, MIT Press.
    • 30. Priest, Graham, 2008, An Introduction to Non-Classical Logic, From If to Is, 2nd ed., Cambridge, Cambridge University Press.
    • 31. Reichenbach, Hans, 1938, Experience and Prediction, an Analysis of the Foundations and the Structure of Knowledge, Chicago, University of Chicago Press.
    • 32. Russell, Stuart & Norvig, Peter, 2020, Artificial Intelligence, a Modern Approach, 4th ed., London, Pearson.
    • 33. Smith, Robin, 2020, “Aristotle’s Logic”, In: The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.), spring 2020 Edition.
    • 34. Thagard, Paul, 2012, the Cognitive Science of Science, Explanation, Discovery, and Conceptual Change, Cambridge, MA, MIT Press
    References: 
    • 1. ارسطو، ۱۹۸۰م، منطق أرسطو، ترجمه عبدالرحمن بدوی، بیروت، دارالقلم.
    • 2. ابن‌رشد، ابوالولید محمدبن احمد، ۱۹۸۸، الضروری فی المنطق (تلخیص منطق ارسطو)، تحقیق جیرار جهامی، بیروت، دارالمشرق.
    • 3. ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، ۱۳۶۳، الشفاء: المنطق، قم، مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی.
    • 4. ـــــــــ ، ۱۳۷۵، الإشارات و التنبیهات، تهران، دفتر نشر کتاب.
    • 5. ـــــــــ ، ۱۳۹۲، ترجمه و شرح الإشارات و التنبیهات، حسن ملک‌شاهی، تهران، انتشارات سروش.
    • 6. ـــــــــ ، ۱۴۰۴ق، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
    • 7. ایجی، عضدالدین، ۱۳۷۰، المواقف فی علم الکلام، قم، انتشارات شریف رضی.
    • 8. تونیونی، جولیو، ۱۳۹۵، خودآگاهی به‌مثابه اطلاعات یکپارچه؛ یک بیانیه موقت، ترجمه محمدعلی جعفری، تهران، انتشارات حکمت.
    • 9. جوادی آملی، عبدالله، ۱۳۸۴، تبیین براهین اثبات خدا، قم، مرکز نشر اسراء.
    • 10. حاج‌حسینی، مرتضی و حمیده بهمن‌پور، (۱۴۰۲)، «بررسی انتقادی یک نقد بر نظام تابع‌ارزشی منطق پایه گزاره‌ها»، آینه معرفت، سال ۲۳، شماره ۳، ص ۱۶۷-۲۰۰.
    • 11. خان‌محمدی، کریم و علی‌اکبر شاملی، ۱۳۹۵، «اخلاق دیجیتال و حریم خصوصی»، دوفصلنامه دین و سیاست فرهنگی، شماره 2، ص75-94.
    • 12. خوانساری، محمد، ۱۳۸۶، منطق صوری، تهران، انتشارات آگاه.
    • 13. سبزواری، هادی‌بن مهدی، ۱۳۶۰، «تعلیقه» در: الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تألیف صدرالدین شیرازی، و با مقدمه سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
    • 14. سهروردی، شهاب‌الدین، ۱۳۷۲، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    • 15. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم، ۱۳۸۰، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    • 16. طباطبایی، سیدمحمدحسین، ۱۳۷۴، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    • 17. ـــــــــ ، ۱۳۹۰، نهایة الحکمة، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
    • 18. ـــــــــ ، بی‌تا، بدایة الحکمة، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
    • 19. طوسی، نصیرالدین، ۱۳۶۷، أساس الاقتباس، چاپ سوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
    • 20. ـــــــــ ، 1403ق، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، دفتر نشر کتاب.
    • 21. عباس‌زاده، مهدی، ۱۳۹۶، «یقین در تفکر فارابی»، نشریه ذهن، شماره 70، ص۵-۳۲.
    • 22. گوسریس، اولیویه، ۱۳۹۷، ارزیابی خودآگاهی در کُما و حالات مرتبط، ترجمه حسن اکبری، تهران، انتشارات نور علم.
    • 23. مصباح یزدی، محمدتقی، ۱۳۸۹، آموزش فلسفه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    • 24. مطهری، مرتضی، ۱۳۷۵، کلیات علوم اسلامی (منطق – فلسفه)، تهران، انتشارات صدرا.
    • 25. مظفر، محمدرضا، ۱۳۸7، المنطق، ترجمه و شرح علی شیروانی، قم، دارالعلم.
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    دهقانی محمودآبادی، محمدحسین. (1405) اولیات شناختی، یقینیات وحیانی و وجدانیات: مفاهیمی جدید برای کاربردهای عصر دیجیتال. دو فصلنامه معارف منطقی، 11(1)، 55-79 https://doi.org/10.22034/manteghi.2026.5002350.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمدحسین دهقانی محمودآبادی."اولیات شناختی، یقینیات وحیانی و وجدانیات: مفاهیمی جدید برای کاربردهای عصر دیجیتال". دو فصلنامه معارف منطقی، 11، 1، 1405، 55-79

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    دهقانی محمودآبادی، محمدحسین.(1405) 'اولیات شناختی، یقینیات وحیانی و وجدانیات: مفاهیمی جدید برای کاربردهای عصر دیجیتال'، دو فصلنامه معارف منطقی، 11(1), pp. 55-79

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    دهقانی محمودآبادی، محمدحسین. اولیات شناختی، یقینیات وحیانی و وجدانیات: مفاهیمی جدید برای کاربردهای عصر دیجیتال. معارف منطقی، 11, 1405؛ 11(1): 55-79