معارف منطقی، سال یازدهم، شماره اول، پیاپی 20، 1405، صفحات 111-132
ساختار استدلال تمثیلی و جایگاه و اعتبار آن در منطق
نوع مقاله:
پژوهشی
نویسندگان:
چکیده:
یکی از استدلالهای منطقی برای اثبات مجهولات تصدیقی، تمثیل است. درباره ساختار منطقی این استدلال این مسئله وجود دارد که اگر تمثیل متمایز از قیاس است، پس چرا ارسطو و برخی دیگر از منطقدانان تمثیل را در ساختار قیاسی مطرح کردهاند و چه ارتباطی میان تمثیل و قیاس وجود دارد؟ همچنین درباره اعتبار منطقی استدلال تمثیلی میتوان پرسید اگر در تمثیل حکم یک جزئی به جزئی دیگر به واسطه وجه شبه میان آنها داده میشود و بنابراین این استدلال منتج تصدیق جزئی و نه کلی است و منطقدانان به همین دلیل انتاج این نوع استدلال را به گونه ظنی دانسته و اعتبارش را نفی کردهاند، پس چرا برخی معتقدند تمثیل از اعتبار منطقی برخوردار است و میتوان از آن برای اثبات یقینی تصدیقات مجهول در علوم بهره برد و در مقام اثبات اعتبار آن نیز استدلالهایی ذکر شده است؟ نگاشته حاضر در تلاش است با بررسی سخنان منطقدانان مهم و تاثیرگذار و جمعبندی کلام آنان، تصویری روشن از ماهیت و ساختار منطقی تمثیل و تفاوتش با قیاس و استقراء به رویت مخاطب برساند. همچنین در تلاش است با تبیین آنچه درباره ارزش تمثیل گفته شده، جایگاه و اعتبار منطقی این استدلال و نقش آن در علوم و صناعات مشخص گردد.
Article data in English (انگلیسی)
Title:
The Structure of Analogical Reasoning, Its Status and Validity in Logic
Abstract:
One of the logical arguments employed to establish unknown assents is analogical reasoning (tamthīl). Concerning the logical structure of this argument, the question arises: if analogical reasoning is distinct from the syllogism (qiyās), why did Aristotle and certain other logicians present it within a syllogistic framework, and what relationship exists between analogical reasoning and the syllogism? Furthermore, regarding the logical validity of analogical reasoning, the question presents itself: if, in analogical reasoning, the judgment pertaining to one particular is transferred to another particular by virtue of a common point (wajh al-shabah) between them—thereby yielding a particular (rather than universal) assent, and for this very reason logicians have deemed its conclusion conjectural and denied its validity—why, then, do some hold that analogical reasoning possesses logical validity, to the extent that it can even be used to establish certain knowledge of unknown assents in the sciences, and indeed arguments have been advanced to prove its validity? By examining and synthesizing the statements of major and influential logicians, the present paper endeavors, on the one hand, to provide a clear picture of the nature and logical structure of analogical reasoning and its difference from syllogism (qiyās) and induction (istiqrāʾ), and on the other, to determine the status and logical validity of analogical reasoning and its role in the sciences and the arts. In so doing, it aims to provide answers to the two aforementioned questions.
References:
- 41. Ross, David, 1995, Aristotle, London - New York, Routledge, Methuen & Co LTD.
References:
- 1. ابنتیمیه، احمد، 1993م. الرد علی المنطقیین، تحقیق رفیق عجم، بیروت، دار الفکر اللبنانی.
- 2. ابنرشد، محمدبن احمد، 1980م، تلخیص کتاب ارسطوطالیس فی الجدل، تحقیق محمد سلیم سالم، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
- 3. ـــــــــ ، 1983م، تلخیص کتاب القیاس، تحقیق محمود قاسم، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
- 4. ابنزرعه، عیسیبن اسحاق، 1994م، منطق ابنزرعة، تحقیق جیرار جهامی و رفیق عجم، بیروت، دار الفکر اللبنانی.
- 5. ابنسینا، حسینبن عبدالله، 1364، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تحقیق محمدتقی دانشپژوه، تهران، دانشگاه تهران.
- 6. ـــــــــ ، 1375، الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة.
- 7. ـــــــــ ، 1383، منطق دانشنامه علائی، تصحیح محمد معین و سیدمحمد مشکوة، تهران ـ همدان، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ـ دانشگاه بوعلیسینا.
- 8. ـــــــــ ، 1400ق، رسائل، تصحیح محسن بیدارفر، قم، انتشارات بیدار.
- 9. ـــــــــ ، 1404الف، قیاس شفاء، تحقیق سعید زاید، قاهره، وزارة الثقافة و الارشاد القومی (افست قم).
- 10. ـــــــــ ، 1404ب، برهان شفاء، تحقیق ابوالعلا عفیفی، قاهره، وزارة الثقافة و الارشاد القومی (افست قم).
- 11. ابنفارس، احمد، 1404ق، معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الإعلام الإسلامی.
- 12. ابنمرزبان، بهمنیار، 1375، التحصیل، تصحیح مرتضی مطهری، تهران، دانشگاه تهران.
- 13. ارسطو، 1378، منطق ارسطو (ارگانون)، ترجمه میرشمسالدین ادیب سلطانی، تهران، مؤسسه انتشارات نگاه.
- 14. ـــــــــ ، 1980م، منطق ارسطو (کتاب القیاس)، ترجمه تذاری، تصحیح عبدالرحمن بدوی، بیروت و قاهره،
- دار القلم و وکالة المطبوعات.
- 15. تفتازانی، سعدالدین، 1421ق، تهذیب المنطق، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
- 16. حلی، حسنبن یوسف، 1379، الاسرار الخفیة فی العلوم العقلیة، تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
- 17. رازی حبلرودی، خضربن محمد، 1983م، شرح الغرة فی المنطق، تحقیق البیر نصری نادر، بیروت، دار المشرق.
- 18. ساوی، ابنسهلان، 1993م، البصائر النصیریة، تحقیق رفیق عجم، بیروت، دار الفکر اللبنانی.
- 19. سهروردی، شهابالدین یحیی، 1999م، حکمة الاشراق، ترجمه جان والبریج و حسین ضیائی، نیویورک، دانشگاه بریگهام یانگ.
- 20. شهرزوری، شمسالدین محمد، 1380، شرح حکمة الاشراق، تصحیح حسین ضیائی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- 21. ـــــــــ ، 1383، رسائل الشجرة الالهیة فی علوم الحقایق الربانیة، تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
- 22. صفوی، عیسیبن محمد، 1983م، شرح الغرة فی المنطق، تحقیق البیر نصری نادر، بیروت، دار المشرق.
- 23. عبده، محمد، 1993م، تعلیقه بصائر النصیریة، تحقیق رفیق عجم، بیروت، دار الفکر اللبنانی.
- 24. ـــــــــ ، 1412ق، القواعد الجلیة فی شرح الرسالة الشمسیة، تحقیق فارس حسون تبریزیان، قم، موسسة النشر الإسلامی.
- 25. غزالی، ابوحامد محمدبن محمد، 1961م، مقاصد الفلاسفة، تحقیق سلیمان دنیا، قاهره، دار المعارف.
- 26. ـــــــــ ، 1993م، معیار العلم، تحقیق علی بوملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
- 27. فارابی، ابونصر محمد، 1408ق، المنطقیات، جلد اول، تحقیق محمدتقی دانشپژوه، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
- 28. ـــــــــ ، 1409ق، المنطقیات، جلد دوم، تحقیق محمدتقی دانشپژوه، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
- 29. فخر رازی، محمدبن عمر، 1373، شرح عیون الحکمة، تحقیق احمد حجازی احمد السقا، تهران، مؤسسة الصادق.
- 30. ـــــــــ ، 1381، منطق الملخص، تحقیق احد فرامرز قراملکی و آدینه اصغرینژاد، تهران، دانشگاه امام صادق.
- 31. ـــــــــ ، 1384، شرح الاشارات و التنبیهات، تصحیح علیرضا نجفزاده، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- 32. قطبالدین رازی، محمدبن محمد، 1386، تحریر القواعد المنطقیة، تصحیح محسن بیدارفر، قم، انتشارات بیدار.
- 33. قطبالدین شیرازی، محمود، 1388، شرح حکمة الاشراق، تحقیق سیدمحمد موسوی، تهران، انتشارات حکمت.
- 34. کاتبی قزوینی، نجیبالدین، 1998م، الشمسیة فی القواعد المنطقیة، تحقیق مهدی فضلالله، بیروت، المرکز الثقافی العربی.
- 35. ماکوولسکی، آلکساندر اوسیپوویچ، 1364، تاریخ منطق، ترجمه فریدون شایان تهران، مرزبان و پیشرو.
- 36. مظفر، محمدضا، 1421ق، المنطق، تحقیق رحمتالله رحمتی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
- 37. ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، 1388، تعلیقات شرح حکمة الاشراق، تحقیق سیدمحمد موسوی، تهران، حکمت.
- 38. نصیرالدین طوسی، 1375الف، اساس الاقتباس، تحقیق سیدعبدالله انوار، تهران، نشر مرکز.
- 39. ـــــــــ ، 1375ب، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة.
- 40. یزدی، ملاعبدالله، 1421ق، الحاشیة علی تهذیب المنطق، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
شیوه ارجاع به این مقاله:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
نوری، محمدعلی. (1405) ساختار استدلال تمثیلی و جایگاه و اعتبار آن در منطق. دو فصلنامه معارف منطقی، 11(1)، 111-132 https://doi.org/10.22034/manteghi.2025.5002366.
محمدعلی نوری."ساختار استدلال تمثیلی و جایگاه و اعتبار آن در منطق". دو فصلنامه معارف منطقی، 11، 1، 1405، 111-132
نوری، محمدعلی.(1405) 'ساختار استدلال تمثیلی و جایگاه و اعتبار آن در منطق'، دو فصلنامه معارف منطقی، 11(1), pp. 111-132
