, Volume 11, Issue 1, No 20, Year 2026 , Pages 7-27
Review of Ancient Syllogism: hypothetical exceptive syllogism and Its Place in the Methodology of Muslims logic
Article Type:
Research
Writers:
✍️ Ibrahim Bazargani
/ Department of Philosophy and Wisdom of Art, ,Faculty of Advanced Art Studies, Institute of Higher Education in Art and Islamic Thought, Qom, Iran / Dr.Bazargani@itaihe.ac.ir
/ Department of Philosophy and Wisdom of Art, ,Faculty of Advanced Art Studies, Institute of Higher Education in Art and Islamic Thought, Qom, Iran / Dr.Bazargani@itaihe.ac.irAbstract:
The hypothetical exceptive syllogism (qiyās al-istithnāʾ al-muttasil) is an important and widely used topic in Muslim logic, with roots dating back to ancient times and the Stoic logicians. While some logicians have regarded it as significant, its status has never been elevated to that of the categorical syllogism (qiyās al-iqtiṭānī). This article adopts a historical-analytical method to examine three main issues concerning this syllogism: its historical development, the nature and differences in Muslim logicians' conceptions of it, and its various forms. In the section on conceptual analysis, five distinct understandings of this syllogism (from al-Fārābī to Ījī Ṣafawī) are analyzed and evaluated, with al-Ghazālī's and Ījī Ṣafawī's definitions introduced as comprehensive and precise. Furthermore, the conditions for the syllogism's validity—including necessity (luzūmiyya), affirmation (ījāb), and the universality of the conditional premise—are examined in detail, and the viewpoints of various logicians on these matters are compared. Finally, the various forms of the connected exceptive syllogism from Ibn Sīnā's perspective and its inference based on categorical figures according to Ibn al-Nafīs's view are analyzed.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :بازخوانی یک قیاس باستانی؛ استثناییِ متصل و جایگاه آن در منطق مسلمانان
Abstract:
قیاس استثنائی متصل از مباحث مهم و پرکاربرد در منطق مسلمانان است که سابقه آن به دوران باستان و منطقدانان رواقی بازمیگردد. برخی منطقدانان آن را حائز اهمیت دانستهاند، امّا جایگاه آن هیچگاه به اندازه قیاس اقترانی ارتقا نیافته است. این مقاله با روشی تاریخی-تحلیلی به بررسی سه مسئله اصلی در اینباره میپردازد: تطور تاریخی این قیاس، ماهیت و تفاوت تصورات منطقدانان مسلمان از آن، و ضروب مختلف آن. در بخش ماهیتشناسی، پنج تصور متفاوت از این قیاس (از فارابی تا ایجی صفوی) تحلیل و ارزیابی شده و تعاریف غزالی و ایجی صفوی به عنوان تعاریفی جامع و مانع معرفی میشوند. همچنین، شرایط انتاج قیاس از جمله لزومیه بودن، ایجاب، و کلیت مقدمه شرطیه به تفصیل بررسی شده و دیدگاههای مختلف منطقدانان در این زمینه مقایسه میگردد. در نهایت، ضروب مختلف قیاس استثنائی متصل از دیدگاه ابنسینا و چگونگی إنتاج آن بر اساس اشکال حملی بر پایه دیدگاه ابنالنّفیس مورد تحلیل قرار میگیرد.
References:
- 1. ابنسینا، حسینبن عبدالله، 1404ق، الشفاء، تصحیح ابراهیم پاشا، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
- 2. ـــــــــ ، 1364، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تصحیح محمدتقی دانشپژوه، تهران، دانشگاه تهران.
- 3. ـــــــــ ، 1383، دانشنامه علائی، تصحیح محمد مشکوة، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- 4. ابنزرعه، عیسیبن اسحاق، 1994م، منطق ابنزرعه. تدوین توسط تحقیق و تعلیقه جیرار جهامی و رفیق العجم، بیروت، دار الفکر اللبنانی.
- 5. ارسطو، منطق ارسطو (ارگانون)، 1378، تدوین و ترجمه میر شمسالدین ادیب سلطانی، تهران، مؤسسه انتشارات نگاه.
- 6. ارموی، سراجالدین، 1294، «مطالعالأنوار» در: لوامع الأسرار فی شرح مطالعالأنوار، بیجا، بینا.
- 7. ایجی صفوی، عیسی، 1983، شرح الغرة فی المنطق، بیروت، دارالمشرق.
- 8. بغدادی، ابوالبرکات، 1373، المعتبر فی الحکمة، اصفهان، دانشگاه اصفهان.
- 9. بهمنیار، 1375، التحصیل، تصحیح مرتضی مطهری، تهران، دانشگاه تهران.
- 10. حلی، جمالالدین حسنبن یوسف، 1379، الاسرار الخفیة فی العلوم العقلیة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
- 11. ـــــــــ ، 1381، الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید، تصحیح محسن بیدارفر، قم، انتشارات بیدار.
- 12. رازی، فخرالدین محمد، 1381، منطق المخلص، تعلیقه احد فرامرز قراملکی و آدینه اصغرینژاد، تهران، دانشگاه امام صادق.
- 13. رازی، قطبالدین، 1386، تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الرسالة الشمسیة، تصحیح محسن بیدارفر، قم، انتشارات بیدار.
- 14. ساوی، ابنسهلان، 1993م، البصائر النصیریة فی علم المنطق، بیروت، دار الفکر اللبنانی.
- 15. سهروردی، یحییبن حبش (شیخ اشراق)، 1385، المشارع و المطارحات، تصحیح اشرف عالیپور و محمد مقصودی، کرج، حق یاوران.
- 16. شهابی، محمود، 1340، رهبر خرد، تهران، کتابخانه خیام.
- 17. شهرزوری، شمسالدین، 1383، رسائل الشجرة الإلهیة فی علوم الحقائق الربانیة، تصحیح نجفقلی حبیبی، تهران، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
- 18. شیرازی، قطبالدین، 1385، درة التاج، تصحیح محمد مشکوة، تهران، حکمت.
- 19. ـــــــــ ، 1388، شرح حکمةالاشراق بانضمام تعلیقات صدرالمتالهین، با مقدمه سیدحسین نصر، تهران، حکمت.
- 20. طوسی، خواجه نصیرالدین، 1375الف، اساس الاقتباس، تعلیقه عبدالله انوار، تهران، نشر مرکز.
- 21. ـــــــــ ، 1375ب، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة.
- 22. ـــــــــ ، 1408ق، تجرید المنطق، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات.
- 23. غزالی، ابوحامد، 1991م، القسطاس المستقیم، تصحیح ویکتور شلحت، بیروت، دار المشرق.
- 24. ـــــــــ ، 1994م، محک النظر، تحقیق رفیق العجم، بیروت، دار الفکر اللبنانی.
- 25. فارابی، ابونصر محمدبن محمد، 1408-1410ق، المنطقیات للفارابی، تدوین و تحقیق و مقدمه از محمدتقی دانشپژوه، زیر نظر سیدمحمود مرعشی، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
- 26. قرشی، ابنالنفیس، 2009م، شرح الوریقات، تونس، دار الغرب الاسلامی.
- 27. کاتبی قزوینی، علىبن عمر، 1998م، الشمسیة فی القواعد المنطقیة، تحقیق مهدی فضل الله، بیروت، المرکز الثقافی العربی.
- 28. ـــــــــ ، المنصص فی شرح الملخص، شماره ثبت: (00097)، محل نگهداری: دایرةالمعارف علوم عقلی اسلامی.
- 29. مظفر، محمدرضا، 1421ق، المنطق، تعلیقه غلامرضا فیاضی، قم، مؤسسه نشر اسلامی.
- 30. میتس، بنسون، 1396، منطق رواقی، ترجمه مهدی عظیمی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
- 31. دارابی، علیرضا، سیدمحمدعلی حجتی و لطفالله نبوی، 1394، «نقد و بررسی شش دیدگاه درباره شرایط انتاج قیاس استثنایی در منطق سینوی (با تأکید بر شرطی متصل)»، حکمت سینوی، شماره 53، ص90-110.
References:
- 32. Kneale، William, Martha Kneale, 1962، the development of logic، Oxford [England] Clarendon Press.
- 33. Speca, Anthony, 2001, Hypothetical Syllogistic and Stoic Logic, Liden, Brill.
- 34. El-Rouayheb, Khaled, 2019, the Development of Arabic Logic (1200-1800). Basel, Schwabe.
- 35. Mates, Benson, 1961, Stoic Logic, University of California Press.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
Bazargani, Ibrahim. (2026) Review of Ancient Syllogism: hypothetical exceptive syllogism and Its Place in the Methodology of Muslims logic. , 11(1), 7-27 https://doi.org/10.22034/manteghi.2025.5002614.
Ibrahim Bazargani."Review of Ancient Syllogism: hypothetical exceptive syllogism and Its Place in the Methodology of Muslims logic". , 11, 1, 2026, 7-27
Bazargani, I.(2026) 'Review of Ancient Syllogism: hypothetical exceptive syllogism and Its Place in the Methodology of Muslims logic', , 11(1), pp. 7-27
