معارف منطقی، سال دهم، شماره دوم، پیاپی 19، پاییز و زمستان 1402، صفحات 81-103

    بررسی تطبیقی امکان و ممکنه از منظر منطق ارسطویی، رواقی و سینوی

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    ✍️ محمدرضا محمدعلیزاده کوتیانی / استادیار - دائره المعارف علوم عقلی اسلامی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره). / alizade@iki.ac.ir
    doi 10.22034/manteghi.2025.5001397
    چکیده: 
    امکان یکی از جهت‌های برجسته و پرنقش در موجهات و مختلطات است. تقابل امکان با ضرورت و اطلاق آن بر معانی مختلف و وجود تفاسیر متفاوت برای برخی از آنها در منطق ارسطویی، رواقی و سینوی، سبب شکل‌گیری مفاهیم گوناگون برای امکان و ممکنه شده است، مفاهیمی مانند، امکان عام، خاص، اخص، ذاتی، وصفی، وقتی، حقیقی، ذهنی، ترددی، استقبالی و مانند ممکنه عامه، خاصه، حینیه ممکنه، ممکنه وقتیه و ممکنه استقبالیه. افزون بر گستردگی کاربردهای امکان و ممکنه و گستردگی واژگان منطقی مربوط به آن دو، نزاع میان منطقدانان درباره شرایط اتصاف چیزی به وصف امکان، زمینه را برای طرح مباحث و دیدگاه‌های مختلفی به وجود آورده است، دیدگاه‌هایی که بنابر هر یک از آنها مفهوم امکان و ممکنه متفاوت میگردد و بدیهی است که این امر میتواند زمینه‎ساز وقوع اشتباه و مغالطه گردد؛ به همین جهت در این پژوهش تفاسیر امکان و ممکنه در منطق ارسطویی، رواقی و سینوی بررسی تطبیقی و بازشناسی می‌شود و اصطلاحات رایج پیرامون امکان و ممکنه در هر کدام از این سه مکتب منطقی نیز بررسی میگردد تا با تفکیک و متمایز ساختن آنها، راه پژوهش‌ها درباره جهت امکان و موجهات ممکنه آسان‌تر گردد.
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    Possibility and Possible in Aristotelian, Stoic, and Sinian Logic: A comparative study
    Abstract: 
    Abstract Possibility is one of the prominent modes in modal proposition and modal-complexes propositions. The contrast between possibility and necessity and application of possibility to different meanings and the existence of different interpretations for some of modalities in Aristotelian, Stoic and Sinic logic has led to various concepts for possibility and possible, such as universal possibility, specific possibility, particular possibility, inherent possibility, descriptive possibility, temporal possibility, real possibility, subjective possibility, transitive possibility, receptive possibility, as well as general possible, specific possible, temporal possible, temporal possible, and receptive possible. In addition to the wide range of usages of possibility and possible and the wide range of logical vocabulary related to them, the dispute among logicians about the conditions for describing something as possible has given rise to various debates and viewpoints according to each of them the concept of possibility and possible differs, and it is obvious that this can provide the basis for mistakes and fallacies. Comparatively examining the interpretations of possibility and possible in Aristotelian, Stoic, and Sinic logic, evaluating the common terms surrounding them in each of these three logical schools, this study, therefore, separates and distinguishes each of these terms, in order to prevent mistakes on the modal of possibility and problematic propositions, and facilitate research about them.
    References: 
    • 34. Mates ,Benson, 1961,. Stoic logic. Losangeles, University of Collifornia.
    • 35. Kneanle ,William and Martha Kneanle, 1962, The developmeent of logic, London, Oxford university press.
    References: 
    • 1. ابن‌رشد، محمدبن احمد، 1983م، تلخیص کتاب القیاس، تحقیق محمود قاسم، تعلیقه تشارلس بترورث و احمد هریدی، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
    • 2. ابن‌زرعة، عیسی‌بن اسحاق، 1994م، منطق ابن‌زرعة، تحقیق و تعلیقه جیرار جهامی و رفیق العجم، بیروت، دار الفکر اللبنانی.
    • 3. ابن‌سهلان ساوی، عمربن ‏سهلان، 1993م، البصائر النصیریة فی علم المنطق، مقدمه رفیق العجم، بیروت، دارالفکر اللبنانی.
    • 4. ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، 1364، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تصحیح و مقدمه محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، دانشگاه تهران.
    • 5. ـــــــــ ، 1371الف، «العبارة»، در: الشفاء؛ المنطق، مقدمه ابراهیم مدکور، تحقیق محمود الخضیری، قاهره، وزارة المعارف العمومیة، افست قم، 1405ق.
    • 6. ـــــــــ ، 1371ب، «القیاس»، در: الشفاء؛ المنطق، مقدمه ابراهیم مدکور، تحقیق محمود الخضیری، قاهره، وزارة المعارف العمومیة، افست قم، 1405ق.
    • 7. ـــــــــ ، 1375، الاشارات و التنبیهات، شرح خواجه نصیرالدین طوسی، شرح الشرح قطب‌الدین رازی، قم، نشر البلاغة.
    • 8. ابوالبرکات بغدادی، هبة‌الله بن علی، 1373، المعتبر فی الحکمة، تصحیح فتحعلی‌اکبری، اصفهان، دانشگاه اصفهان.
    • 9. ارسطو، 1378، منطق ارسطو (ارگانون)، ترجمه میرشمس‌الدین ادیب سلطانی، تهران، مؤسسه انتشارات نگاه.
    • 10. ـــــــــ ، 1980، منطق ارسطو، تحقیق عبد الرحمن بدوی، بیروت، دار القلم.
    • 11. ارموی، سراج‌الدین محمودبن ‏ابی‏بکر، 1373، «بیان الحق و لسان الصدق»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، تدوین غلامرضا ذکیانی، تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران.
    • 12. بهمنیاربن مرزبان، 1375، التحصیل، تصحیح مرتضی مطهری، تهران، دانشگاه تهران.
    • 13. جرجانی، میرسیدشریف علی‌بن محمد، 1407ق، التعریفات، تحقیق و تعلیقه عبدالرحمن عمیره، بیروت، عالم الکتب.
    • 14. خونجی، محمدبن‏ ناماور، 1389، کشف الاسرار عن غوامض الافکار، مقدمه و تحقیق خالد رویهب، تهران ـ برلین، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران ـ مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین.
    • 15. سبزواری، ملا هادی‌بن مهدی، 1369، شرح المنظومة، تصحیح حسن حسن‌زاده آملی، تهران، نشر ناب.
    • 16. سهروردی، یحیی‌بن حبش (شیخ اشراق)، 1334، منطق التلویحات، تحقیق و مقدمه علی‌اکبر فیاض، تهران، دانشگاه تهران.
    • 17. شهرزوری، شمس‌الدین محمدبن محمود، 1383، رسائل الشجرة الالهیة فی علوم الحقایق الربانیة، تحقیق، تصحیح و مقدمه نجفقلی حبیبی، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
    • 18. علامه حلی، حسن‌بن یوسف، 1379، الاسرار الخفیة فی العلوم العقلیة، تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیة، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
    • 19. ـــــــــ ، 1381، الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید، تصحیح و تعلیقه محسن بیدارفر، قم، بیدار.
    • 20. ـــــــــ ، 1412ق، القواعد الجلیة فی شرح الرسالة الشمسیة، تحقیق فارس حسون تبریزیان، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
    • 21. فارابی، ابونصر محمدبن محمد، 1408ق، المنطقیات للفارابی، تحقیق و مقدمه محمدتقی دانش‌پژوه، زیر نظر سیدمحمود مرعشی، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
    • 22. فخر رازی، محمدبن عمر، 1373، شرح عیون الحکمة، تحقیق احمد حجازی احمد السقا، تهران، مؤسسة الصادق.
    • 23. ـــــــــ ، 1381، منطق الملخص، مقدمه، تصحیح و تعلیقه احد فرامرز قراملکی و آدینه اصغری‌نژاد، تهران، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
    • 24. ـــــــــ ، 1384، شرح الاشارات و التنبیهات، مقدمه و تصحیح علیرضا نجف‌زاده، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
    • 25. ـــــــــ ، 1986م، لباب الاشارات و التنبیهات، تحقیق احمد حجازی احمد السقا، قاهره، مکتبة الکلیات الازهریة.
    • 26. فیومی، احمدبن محمد، 1414ق، المصباح المنیر، قم، دار الهجرة.
    • 27. قطب‌الدین رازی، محمدبن محمد، 1294ق، شرح مطالع الانوار فی المنطق، چاپ سنگی قم، کتبی نجفی.
    • 28. ـــــــــ ، 1386، تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الرسالة الشمسیة، حاشیه سیدشریف جرجانی، تصحیح محسن بیدار‌فر، قم، بیدار.
    • 29. قطب‌الدین شیرازی، محمودبن مسعود، 1385، درة التاج، به‌کوشش و تصحیح سیدمحمد مشکات، تهران، حکمت.
    • 30. موحد، ضیاء، 1399، منطق موجهات، تهران، نشر هرمس.
    • 31. میرداماد، محمدباقربن محمد، 1385، «الافق المبین»، در: مجموعه مصنفات میرداماد، به‌کوشش عبدالله نورانی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
    • 32. نبوی، لطف‌الله، 1383، مبانی منطق موجهات، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دفتر نشر آثار علمی.
    • 33. نصیرالدین طوسی، محمدبن محمد، 1375ب، «شرح الاشارات و التنبیهات»، در: الاشارات و التنبیهات، نوشته ابن‌سینا، قم، نشر البلاغة.
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمدعلیزاده کوتیانی، محمدرضا. (1402) بررسی تطبیقی امکان و ممکنه از منظر منطق ارسطویی، رواقی و سینوی. دو فصلنامه معارف منطقی، 10(2)، 81-103 https://doi.org/10.22034/manteghi.2025.5001397.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمدرضا محمدعلیزاده کوتیانی."بررسی تطبیقی امکان و ممکنه از منظر منطق ارسطویی، رواقی و سینوی". دو فصلنامه معارف منطقی، 10، 2، 1402، 81-103

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمدعلیزاده کوتیانی، محمدرضا.(1402) 'بررسی تطبیقی امکان و ممکنه از منظر منطق ارسطویی، رواقی و سینوی'، دو فصلنامه معارف منطقی، 10(2), pp. 81-103

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمدعلیزاده کوتیانی، محمدرضا. بررسی تطبیقی امکان و ممکنه از منظر منطق ارسطویی، رواقی و سینوی. معارف منطقی، 10, 1402؛ 10(2): 81-103